lunes, 6 de julio de 2026

Croniquetas dun músico #6 (2026) – Corullón / Denise y Diego

Chegamos a Corullón recibidos da man de Ana Carballo para este encontro El Bierzo y Corullón en el corazón del poeta, adicado a Antonio González Guerrero. Un poeta que, ainda que marchou d'aquí, nunca deixou de escribir pintando o seu territorio, ainda que o fixera en castelán. E síntoo polos que pensan que tanto ten dicir as cousas nunha lingua ou noutra. Ás veces hai diferenzas, e son importantes. Porque non é igual falar dos figos zoupeiros de Corullón que de los higos del culo seco.

 

E é curioso porque, lendo a Antonio González, atopamos un poeta que tiña o río moi presente. Algunhas das súas reflexións e versos lembráronnos ese novo mantra que lle roubamos ao noso amigo David Omaña: "La tradición es como un río." Nun dos poemas de Bajo la agria luz de los cerezos escribe: "Es río mi memoria."

Non é exactamente a mesma frase, pero nace da mesma intuición. A memoria non é un almacén onde se gardan as cousas; é algo que corre, que une persoas e tempos distintos. Igual que a tradición. Porque o importante non é a auga que pasa, senón o cauce que permanece. Ningún río nace dunha soa gota, pero tampouco pode existir sen ningunha delas. Quizais por iso tamén lle chamamos Gotas de Tradición.

Hai quen pensa que a tradición e a cultura culta se miran dende beiras distintas. Nós seguimos convencidos de que beben do mesmo. Nesta ocasión tivemos a sorte de comprobalo compartindo espazo coa obra dun poeta que escribía sobre a mesma terra que nós tentamos cantar.

Lendo e escoitando os seus poemas sentímonos moi identificados. En versos como os de El país de la nieve aparece unha e outra vez a idea do regreso á orixe. Non é casualidade que escriba:

"Aquí estuvo el país del sacho y de los bueyes,
de las vírgenes dulces y el castaño manso..."

Porque non está describindo só unha paisaxe. Está reconstruíndo un mundo compartido.

Cando nos achegamos á súa obra non deixamos de vernos nela. Máis este ano, no que estreamos Días de rodillas peladas, onde a infancia tamén ocupa un lugar moi especial. É imposible non sorrir cando un le:

"Yo sueño con la esteva y el manzano,
con el cerezo en flor y el buey dormido;
yo sueño con la infancia que he perdido..."

 

Ao final, pensamos que Corullón tamén fala. Fala nas palabras de Antonio, nas viñas, no río, nas igrexas, na súa fala e na xente que segue vivindo a vila. Nós simplemente fomos alí a escoitalo un pouco... e, xa de paso, a poñerlle algo de música.

Baixamos dende Bembibre seguindo a dirección do Camiño de Santiago. Dos moitos camiños, o máis coñecido —o francés— chámase así ainda que por aquí tampouco haxa unha paixón especial por Francia. Algún haberá... pero seguramente será máis por tomar un Ricard no vermú ca por Napoleón.

Corullón é terra de viño, de viñas, de soutos de castiñeiros e de cereixas. Hai sitios que, en canto baixas do coche, xa che están contando algo.

Tamén hai que parar na Igrexa de San Esteban, que é románica. Será de San Esteban, pero acaba de pasar San Pedro e sacárono o domingo en procesión sen gorra. Véselle perfectamente o cartón, pero aí segue, co seu zoupeiro na man e coas chaves. Os santos tamén teñen dereito a envellecer con dignidade.

A casa de Antonio González está alí mesmo, ao pé da estrada. Gustaríanos pensar que, igual que ten ese cartel na porta da Casa do Peta, tamén ten xa un anaco reservado na memoria de Corullón. E se non, tempo ao tempo.

 

O encontro celebrouse nun lugar fermoso, ainda sen rematar, e cun motivo máis para achegarse estes días á vila: a exposición dedicada a Gil y Carrasco organizada polo IEB.

E si, ir a Corullón tamén tiña moito de falar deste xeito. Así que pensamos: se o falamos... por que non escribilo tamén? Mais que se coe algún gazapo. É o que ten moverse nesa fronteira onde uns din galego, outros castrapo e outros chapurreao. Nós, mentres nos entendamos, seguimos para adiante.

Sempre dicimos que a tradición non ten que pedir permiso para sentar á mesa da cultura chamada culta. Pode falar con ela de ti a ti. E iso foi exactamente o que pasou esta tarde. Mesturáronse dúas maneiras de contar un territorio: a poesía escrita de Antonio González e esa outra memoria que viaxa nas músicas, nos romances, nas coplas e nas melodías que foron pasando de boca en boca.

Nós puxemos gaitas, pandaretas, voz e algunha historia. Eles puxeron poemas. E, curiosamente, falabamos do mesmo.

Agasalláronnos con frores. Os da poesía saben cousas. Saben que as boas tardes non rematan só con aplausos; rematan con merenda. Hai moito que aprender deles. Porque regalar frores é precioso, pero acompañalas cun anaco de empanada xa roza a excelencia.

Como ben dixo Ana:

"¿Hay algún sentimiento más sublime que el amor de un hijo a una madre y de una madre a un hijo?"

Era unha reflexión arredor do poemario El peso de mi sombra, escrito cando Antonio apenas tiña vinte e seis anos. E nós fixemos o único que sabiamos facer: responder cunha nana tradicional. Ese foi, seguramente, un deses momentos nos que deixas de acompañar un acto para pasar a formar parte del.

 

Así foron sucedéndose as intervenciois. Encheunos especialmente escoitar que o noso xeito de entender a música tradicional resultara diferente, que non somos coma otros músecos. Falamos dos gaiteiros da zona. Dos de Hornixa, Cadafresnas, Viariz, Dragonte e Os Mazos, onde tamén se facían gaitas. Falamos das músicas do Selmo igual que os poemas falaban da Pena do Seo ou de Visuña. Ao final, estabamos no mesmo: dos lugares, das persoas e da vida.

 

E como todo o mundo sabe —ou debería saber— existe unha lei universal dos músicos curiosos: ir tocar a un sitio e marchar sen pasealo é cousa de ignorantes. Non sabemos se está publicada no BOE ou nunha revista científica de prestixio, pero nós cumprímola sempre. Así que, rematada a merenda, puxémonos a facer o que tocaba: dar unha volta mais por Corullón.

O primeiro destino foi a Igrexa de San Esteban, consagrada no ano 1086. Unha auténtica xoia do románico que conserva unha colección de canecillos deses que fan que un acabe co pescozo torto de tanto mirar para arriba. Pero non é a única. Hai quen presume dunha catedral. Corullón, sendo moito máis discreto, presume de tres románicas.

O castelo tamén entraba nos nosos plans. Seguimos as indicacióis ata a rúa San Pedro e logo as que marcaban o Castelo. Se chegades ao Pico Lugar... xa vos pasastes.

O problema é que agora pouco se pode ver. Os accesos están pechados e preguntándolle a unha veciña descubrimos dúas cousas importantes. A primeira, que mellor fósemos ao bar, porque estaba aberto. Dato fundamental: Corullón ten bar. Os detalles importantes tamén hai que contalos. A segunda, que o castelo xa case nin se ve dende o propio pobo polos pinos que lle chantaron diante. Non o dicimos nós; díxonolo ela. Nós limitámonos a levantar acta da conversa. O do Conde Drácula xa foi colleita da veciña.

Se queredes velo ben, haberá que subir ao miradoiro ou achegarse pola zona da adega de JJ Palacios. Dende alí aínda se distingue a torre e parte do que foi unha fortaleza que domina toda esta paisaxe. Case parece unha estratexia defensiva medieval actualizada: agora o castelo escóndese.

 

Corullón tamén merece un capítulo aparte pola súa historia. Non é nada habitual atopar unha vila que chegou a ter tres parroquias, tres igrexas románicas dentro da mesma poboación e tres mosteiros. Iso fala dun pasado importante e dunha forma de medrar moi pouco común no Bierzo. Na Idade Media organizábase arredor dos barrios de San Miguel, San Esteban e San Pedro. Hoxe ten máis e con outros nomes, ainda que algún estea deshabitado, como a Sala ou o Pico Lugar, que seguen gardando parte desa memoria.

Dende o miradoiro —e si, para chegar hai que saír do casco urbán; tranquilos, non vos equivocades porque a rúa chámase precisamente Mirador— ábrese unha desas vistas que explican moitas cousas. Vense Vilela, Horta, Villafranca, Corullón, Perandois e boa parte deste anaco do Bierzo. O cartel segue sinalando a central de Cubillos, pero as chemineas xa non están.

Ao final, París ben vale unha misa... e Corullón ben vale unha visita. Ás veces empeñámonos en buscar marabillas lonxe da casa e esquecemos as que temos á volta da esquina. E nós, que cada vez imos facendo un pouco de músicos e un pouco de guías turísticos, seguiremos insistindo.

 

Esta croniqueta cultureta non podía rematar doutro xeito que coa voz de Antonio González Guerrero nunha frase sublime:

"Los hombres sin raíces tienen el vuelo corto como un gallo."

 











domingo, 5 de julio de 2026

Días de rodillas peladas: 2. La escuela

Canción de entrada, geografía, matemáticas, ortografía y recreo

Después de la bienvenida, el viaje continúa con una parada obligatoria: la escuela.

Durante generaciones, fue mucho más que un lugar donde aprender a leer, escribir o contar. Era el espacio donde los niños de cada pueblo pasaban buena parte de su infancia, compartían juegos, descubrían el mundo y empezaban a construir sus primeros recuerdos.

En esta segunda escena de Días de rodillas peladas hemos querido regresar a aquellas aulas con pupitres de madera, mapas en las paredes, pizarras de tiza y lecciones que iban mucho más allá de los libros. También a pequeños detalles que muchos aún conservan en la memoria, como la leche en polvo que llegaba a las escuelas o aquellas canciones y rutinas que marcaron a varias generaciones.

A continuación podéis ver la escena tal y como la interpretamos en Tremor de Arriba, durante la tercera de las tres representaciones del espectáculo. La ilustración que acompaña esta entrada ha sido recreada mediante inteligencia artificial a partir de la estética de las escuelas rurales de mediados del siglo XX. Y la que lo introduce está editada a partir de una foto real de una escuela bercianaa.

Debajo del vídeo encontraréis también el texto que dio paso a esta escena, acompañado por la narración en voz en off de Denise Silva, que sirvió de hilo conductor para adentrarnos en este pequeño viaje a la memoria.



En un pequeño pueblo, que podía bien ser este o cualquier otro cercano, hace más de medio siglo, donde las campanas marcan el ritmo del día y todo el mundo sabe quién ha estornudado antes de que termine el recreo, la escuela es un mundo en sí mismo. Antes de entrar en clase ya todos saben quién hizo los deberes. Entre pupitres de madera, tiza que nunca deja de caer y una maestra con más autoridad que el alcalde, los alumnos intentan sobrevivir a dictados interminables y cuentas imposibles… o al menos eso deberían.

Pero entre tanto orden y disciplina, siempre hay hueco para el desorden más divertido: un juguete o papel escondido, una retahíla susurrada a media voz y una mueca improvisadoa cuando la maestra mira hacia otro lado. La música y el teatro se convierten así en la gran escapada de estos jóvenes, capaces de transformar cualquier clase en una función inesperada, aunque luego toque correr para que no los pillen en casa.

Porque en este pueblo, donde todo se sabe, pero nada se dice demasiado alto, hasta el silencio tiene ritmo… y siempre hay alguien dispuesto a romperlo con un sonido, con una carcajada.




Días de rodillas peladas: 1. Bienvenida e invitación

Vamos a ir desgranando, poco a poco, las distintas escenas de nuestro espectáculo Días de rodillas peladas.



Empezamos por el principio: 1. Bienvenida e invitación.

Para esta apertura utilizamos una imagen editada a partir de una fotografía original de un niño con un globo del fotógrafo berciano Amalio Fernández. La música de Pascal Comelade y el guion de Denise Silva terminaron de dar forma a esta introducción.

A continuación os dejamos el texto del guion y también la grabación de esta escena en Vega de Espinareda, la segunda de las tres representaciones que realizamos.

Podéis verla tanto en nuestro canal de YouTube como en nuestras redes.




Buenas tardes.

Bienvenidos.

Hoy vamos a hacer algo especial.

Algo que no se compra, no se descarga y, milagrosamente, no necesita contraseña.

No hace falta móvil.

No hace falta wifi.

No hace falta cobertura.

De hecho, si alguno ha venido con poca batería… hoy, por primera vez en mucho tiempo, no pasa absolutamente nada.

Porque esta tarde no venimos solo a ver un espectáculo.

Venimos a recordar.

Y también a viajar.

Y no, no hace falta billete.

Ni maleta.

Ni GPS.

Aunque para lo que vamos a hacer… tampoco serviría mucho.

Porque vamos a volver a un tiempo en el que “estar localizado” significaba que alguien gritaba tu nombre desde una ventana.

Y “conectarse” era bajar corriendo a la calle a ver si estaban los amigos.

 


Vamos a viajar a hace más de medio siglo.

A una infancia distinta.

Y cuando digo distinta… quiero decir muy distinta.

Una infancia sin pantallas.

Pero con más historias de las que cabían en una tarde.

Una infancia de calles llenas de risas.

De rodillas raspadas. Con el gustito de rascar las postillas.

De juegos inventados.

De canciones que se aprendían de oído y se quedaban para siempre.

De tardes que parecían infinitas.

Y de una imaginación que hacía auténticos milagros.

Porque entonces cualquier cosa servía.

Cualquier cosa.

Un palo podía ser una espada.

Un caballo.

O, dependiendo del niño… un sofisticado instrumento de negociación internacional.

Y todo sin pilas.

Que eso hoy ya parece fantasía.

No había tutoriales.

No había instrucciones.

No hacía falta.

La imaginación ya venía instalada de serie.

Y claro, para muchos de ustedes esto no es historia.

Es memoria.

Es el sonido de una canción que vuelve sin avisar.

El olor de una merienda.

El eco de unas risas que todavía siguen por ahí, aunque ahora vivan en otra parte.

Y para quienes solo conocen todo esto por historias…

tranquilos.

No es ciencia ficción.

Esto pasó de verdad.

 


Vamos a comprobar una cosa.

¿Cuántos de ustedes recuerdan lo que era salir de casa… y no volver hasta que anochecía?

Eso pensaba.

Aquí hay experiencia.

¿Y cuántos recuerdan hacerlo sin padres siguiéndote a dos metros con cara de “cuidado”?

Claro.

Es que entonces el concepto de supervisión era bastante… flexible.

Sin GPS.

Sin mensajes.

Sin “¿dónde estás?” cada cinco minutos.

Sin compartir ubicación en tiempo real.

Y, atención…

sin corcho debajo de los columpios.

Con gravilla.

Porque antes no se amortiguaban caídas.

Se construía carácter.

Y, ocasionalmente… mercromina, que lo de la árnica o catapúm no existía.

Pero oye… sobrevivíamos.

Con sorprendente frecuencia, además.

No nos aburríamos.

Bueno.

Solo cuando llovía.

Porque cualquier día podía convertirse en una aventura.

Todo empezaba con una frase sencillísima:

“¿A qué jugamos?”

Y ya estaba.

No hacía falta nada más.

Canicas.

Chapas.

Comba.

Corro.

Carreras.

Canciones.

Discusiones muy serias sobre reglas completamente inventadas.

Porque todos sabemos que en la infancia había dos grandes disciplinas olímpicas:

jugar…

y discutir cómo se jugaba.

Y luego estaba el mayor drama del día.

No quedarse sin batería.

No perder el wifi.

No.

Que te llamaran para cenar justo cuando el juego se ponía interesante.

Eso sí era tragedia.

O que te mandaran a casa demasiado pronto.

O perder una partida de chapas por una norma que claramente alguien acababa de inventarse.

Y sí.

De verdad se podía vivir sin tablets.

Y sí.

Sobrevivíamos.

Aunque algunos todavía no sabemos cómo.


Pero entre bromas… había algo muy bonito en todo aquello.

Porque crecer entonces no siempre era fácil.

Había normas.

Había límites.

Había días largos.

Pero también había algo que nunca pasa de moda.

La capacidad de encontrar felicidad en lo sencillo.

De convertir una calle en un escenario.

Una plaza en un reino.

Una canción en un recuerdo para toda la vida.

Así que les proponemos algo.

Dejen por un momento las prisas.

Olviden el reloj.

Permítanse volver a ese lugar donde todo empezaba.

Piensen en un juego.

En una risa.

Y guárdenlo.

Porque lo van a necesitar.

Porque esta tarde, la música y el teatro nos van a devolver todo eso.

Las travesuras.

La amistad.

La inocencia.

Las pequeñas rebeldías.

Y esos recuerdos que uno cree dormidos… hasta que de pronto despiertan.

Quizá reconozcan algo.

Quizá recuerden una retahíla.

O quizá se descubran sonriendo sin saber muy bien por qué.

Y si eso pasa…

no se preocupen.

Es completamente normal.

Porque durante el próximo rato les invitamos a hacer algo maravilloso:

mirar el mundo otra vez con ojos de niño.

Prepárense para emocionarse.

Para reír.

Y para volver a ser niños… aunque solo sea durante un ratito.

Comienza el espectáculo.


jueves, 2 de julio de 2026

💧 Gotas de Tradición #1 - Tamboriterx (1/3) ¿Qué es un tamboriterx?



Hace unos días estuvimos junto al río Boeza, en la Ruta de los Molinos de Folgoso de la Ribera, grabando la primera Gota de Tradición. Un proyecto al que llevábamos tiempo dándole vueltas y que nace con la intención de compartir pequeñas historias sobre nuestro patrimonio inmaterial.

Hemos querido empezar por una palabra que, aunque todavía sigue muy presente en muchos pueblos, no siempre significa lo mismo para todo el mundo: tamboritero.

Si acudimos al diccionario de la RAE, encontraremos que un tamboritero es quien toca el tamboril. La definición no es incorrecta, pero aquí siempre se ha quedado un poco corta.

En buena parte del Bierzo, un tamboritero era mucho más que la persona que interpretaba una flauta y un tambor al mismo tiempo. Era el músico de la comunidad. El encargado de acompañar las fiestas patronales, las procesiones, las bodas y otros muchos momentos importantes de la vida de un pueblo.

Así pasaba con el tamboritero que aparece en la fotografía, Antonio García, conocido en Noceda del Bierzo como «Caruso», de quien se contaba que tenía tanta demanda para tocar en las bodas que, si no podía acudir un determinado día, en alguna ocasión los novios cambiaban la fecha de la celebración para poder contar con él. Durante generaciones, preguntar en gran número de poblaciones bercianas quién era el músico era, casi siempre, preguntar por el tamboritero.

Boda de Angelines y Ángel en Noceda del Bierzo - Década de los 50

Todavía hoy podemos encontrar lugares donde esta tradición continúa formando parte de las celebraciones. Las Danzas de Fornela, el Voto de Villa de Ponferrada o las bodegas de Toral de Merayo son solo algunos ejemplos de cómo esta figura sigue teniendo un espacio propio dentro de nuestras costumbres. Y, afortunadamente, todavía seguimos teniendo la suerte de que en muchas otras fiestas locales se siga contando con tamboriteros.

También resulta curioso observar cómo cambia el lenguaje según el lugar. En el Bierzo la palabra tradicional ha sido tamboritero. En Fornela o Furniella es habitual escuchar tamboriteiro. Algunos mayores llamaban chifla a la flauta de tres agujeros y, en Fornela, todavía pueden oírse formas como xipla o xipra. Sin embargo, el tambor siempre fue simplemente eso: el tambor. En la Maragatería es frecuente encontrar la denominación tamborín, mientras que tamboril es habitual en muchas de las provincias situadas al sur de nuestra comarca.

Con el paso del tiempo se ha extendido el término tamborilero, probablemente influido por otras zonas, por determinados textos escritos que buscaban una denominación considerada más culta y por la enseñanza reglada de estos instrumentos. Sin embargo, esa no ha sido la denominación tradicional en buena parte de nuestra comarca.

Aunque encontramos músicos de flauta y tambor en numerosos lugares de la península e incluso de Europa, cada territorio ha desarrollado una manera propia de interpretar este repertorio. En nuestro entorno, el toque del tambor posee una personalidad muy marcada, con ritmos especialmente ricos y característicos que forman parte de nuestra identidad musical. Quizá algún día dediquemos una Gota de Tradición únicamente a esas diferencias.

Esta es solo la primera de tres pequeñas gotas dedicadas a esta figura. En las próximas entregas seguiremos profundizando en ella y descubriendo por qué el tamboritero ocupa un lugar tan importante dentro del patrimonio cultural berciano.

Porque la tradición es como un río. Y nosotros solo acabamos de asomarnos a la primera gota.

Del cuaderno de campo

Antonio García es uno de los grandes ejemplos en esta comarca de un tamboritero tradicional. Su figura trascendió lo puramente musical hasta convertirse casi en una leyenda y era descrito como un artista completo.

Aunque no llegamos a conocerlo, sí hemos podido recoger los testimonios de vecinos de la zona y de tamboriteros como José Marqués, de Noceda, o Pedro «Budiel», de San Justo de Cabanillas, herederos directos de este mítico músico. También conservamos fotografías suyas ejerciendo el oficio y parte de su repertorio gracias a las transcripciones realizadas por el musicólogo Manuel García Matos.

Hablamos de una generación de tamboriteros que aprendía de oído, por transmisión directa, escuchando a los mayores y trabajando durante años, compatibilizando el ensayo autodidacta con el oficio de pastor. Niños que empezaban jugando con flautas vegetales hasta que conseguían una de verdad y, más tarde, tenían la oportunidad de que les dejaran un tambor para acompañar alguna fiesta.

Aunque muchos aprendían a tocar y había numerosos aficionados, solo unos pocos, como se decía entonces, «salían tamboriteros».

Fiesta con vecinos en Noceda del Bierzo - Década de los 30


¿Qué son las Gotas de Tradición?

Llevamos muchos años recorriendo pueblos, hablando con la gente mayor, grabando músicas y aprendiendo formas de tocar, de cantar y de hacer las cosas que, muchas veces, solo siguen vivas en la memoria de quienes las conocieron.

Con el tiempo nos hemos dado cuenta de que no siempre hace falta un gran documental o una conferencia para despertar la curiosidad. A veces basta con una pequeña idea. Un minuto. Una pregunta. Una imagen.

Así nacen las Gotas de Tradición.


Pequeñas piezas audiovisuales que pretenden abrir una ventana a nuestro patrimonio inmaterial. A esas cosas que no suelen aparecer en los libros de historia, pero que forman parte de lo que somos: una melodía, una palabra, un oficio, una costumbre, un recuerdo o una forma de entender la vida.

No buscan dar lecciones ni ofrecer respuestas definitivas. Solo invitar a mirar un poco más despacio aquello que hemos tenido siempre delante y que, precisamente por ser cotidiano, muchas veces pasa desapercibido.

Porque el patrimonio no son solo los edificios, los paisajes o los monumentos. También es todo aquello que se transmite de unas personas a otras y que sigue teniendo sentido mientras alguien lo recuerde, lo practique y lo comparta.

Esperamos que estas pequeñas gotas sirvan para despertar conversaciones, recuerdos y, quién sabe, también nuevas ganas de seguir conociendo y cuidando el patrimonio que todavía permanece vivo entre nosotros.

Gotas de Tradición comienza a caminar por la red. Podéis encontrarla en nuestro canal de YouTube, en los reels de nuestros perfiles de Facebook e Instagram y también en TikTok.

Y como hay cosas que solo calan... gota a gota, si os gusta, os invitamos a guardar cada entrega y a ayudarnos a compartirla.

Bienvenidos a Gotas de Tradición. 💧




lunes, 29 de junio de 2026

Croniquetas de un músico #5 (2026) – Montes de Valdueza / Los Pamplinas, Gaiteiros de Oficio

Después de salir de Fontedoliva cruzamos media comarca por esa herida abierta que nos atraviesa, que es la A-6 y que deja aislados a todos los pueblos que no están cerca, para coger a nuestro saxofonista más mudo, Dani Parrone, y a nuestra bombera favorita, la única que, aunque su nombre no empiece por B, le dejamos tocar en el grupo, Beatriz Boto. Le salva que nombre y apellido empiezan por la misma letra, como los nombres de los personajes del cómic de Spider-Man (Peter Parker, J. Jonah Jameson, Otto Octavius...).

Salimos de Ponferrada y empezamos a subir desde San Lorenzo hasta llegar a lo más alto de la Tebaida, esa zona de ermitaños donde, sobre el año 635, San Fructuoso de Braga fundó el Monasterio de San Pedro de Montes con la colaboración del albañil Baldario, según contaba Valerio del Bierzo, que no lo decimos ni lo negamos nosotros, que esto se cuenta. Luego sería San Genadio, a finales del siglo IX, el que comenzaría con la reconstrucción, cuya iglesia se consagró con la presencia de cuatro obispos el 24 de octubre de 919. Todo esto para decir que la presencia de aquellos cuatro obispos fue casi tan importante como la de los cuatro músicos que subimos para el San Pedro a este pueblo, que se creó alrededor de este monasterio y por eso se llamó primero San Pedro de Montes y hoy Montes de Valdueza. Que luego se nos lía la gente con los nombres y estos de Ponferrada o de Madrid, que nunca han subido tan cerca del cielo a disfrutar de la delicatessen que supone pasar un rato en un sitio tan bonito, rápido buscan excusas para no venir: que si la carretera estrecha, que si las curvas, que si la abuela fuma...

Fue Pilar la que nos llamó a tocar y se ocupó de que no nos faltara de nada. Nos enseñó la exposición de fotos que elaboraron en el local que les han rematado y nos puso a hablar de nuevo con el hijo del tamboritero Adolfo del Río, que tanto tocó para las bodas de la zona. Con los mayores volvimos a hablar de los Relámpagos de Montes, que también tocaban la gaita. Pepe era el gaitero, al que acompañaba Gregorio al clarinete, siendo Emilio, su hijo (conocido por el mote del Drogas), el que tocaba la caja. Curiosidades de la vida, Emilio tocó hace unas décadas en más de una ocasión con nuestro Parra. Algunos de los muchos músicos que hubo en este pueblo, donde dicen flauta, tambor (por mucho que alguno se empeñe en decir tamborín como los maragatos) y tamboritero (porque aficionados que tocaron la flauta hubo muchos más). Porque algo nos queda dentro a los que escuchamos más que hablamos, y mira que nos gusta hablar, ayer teníamos la lengua suelta.

Pilar también nos explicó los barrios de este pueblo, que está bien contarlo porque la mayoría de los que vienen de turistas no pasan del barrio del Hondo, donde está la iglesia y, con un poco de suerte, se acercan hasta la Cantina de Sara, donde se come bien y te atienden mejor. Lo sentimos, pero ayer no nos dio tiempo a pasar a saludar. Pero es que está el barrio de las Nogales, según subes, a la izquierda, al fondo; un poco antes, el de la Fuente; la Nogalona, donde hacen la fiesta; la Era, donde está el mirador; y un poco más abajo, la Pedrera.

A veces no se puede tener todo y, aunque la merienda bien y el ambiente mejor todavía, nos faltó Manolo y andar por las bodegas y cantar eso que le dicen las Rondas, aunque la mayoría sean más canciones de taberna que otra cosa. Aun así merece la pena el viaje por el paisaje, por el aire limpio y por los años que se rejuvenecen volviendo a ver los cubatas a cinco euros y las cervezas a menos de dos, con tan buenas vistas. Que uno está tan cerca de la urbe, de las aceras, y en un momento está rodeado de castaños, nogales, algún tilo, cerezas, guindas y hasta amapolas todavía a finales de junio.

 

Pusimos en práctica la hipótesis científica que dice que para disfrutar de esta localidad hay que dejar el coche a la entrada, subir las escaleras y pasar por delante del monasterio para entrar por la senda hasta las primeras casas. No preocuparse, que hay farolas si se hace de noche, pero es la única manera de poder ver luciérnagas en un veirón. Que aunque vayas cargado con los cheles, con los instrumentos, puedes subir la cuesta despacio y no perder del todo el aliento. Cuando atravieses el portalón encontrarás un paraíso lleno de buenas gentes que, si sabes llegar con humildad y disposición, te harán sacar más de una sonrisa y compartir un buen rato. Porque si sabes ir por los sitios con la sonrisa en la boca y el corazón abierto, los sitios te devuelven la sonrisa y te dejan el corazón más lleno.

 

No podemos contarlo todo... porque se nos alarga la croniqueta y porque no todo se puede contar. Si no, se sabría que a nuestras chicas las piropeó hasta uno que pasaba en moto o que, aunque no tengamos la certeza, pero tampoco dudas, casi nos contrata para ir a Valdefrancos; uno que, si pilla al que llevaba la camiseta del grupo de música satánica Corpus Christi, lo desmonta bailando agarrado. Y hasta aquí podemos leer, que el resto se queda para los que nos vienen a ver en directo o nos llaman para su fiesta, incluso para la siguiente croniqueta, que aún nos quedan actuaciones de sobra en el verano. Que si no es verdad todo lo que acabo de contar y que aún nos queda solo alguna fecha libre, no vuelva a hablar el saxofonista en un concierto y que se quede cojo el que escribe, o mejor aún, que lo desmienta quien sepa más y sepa hacerlo mejor.

 

Los que habéis llegado hasta aquí ya sabéis un poco mejor cómo entendemos este oficio. Detrás de un simple «gracias por habernos llamado» hay una forma de hacer, de escuchar y de intentar devolver siempre un poco más de lo que recibimos.













domingo, 28 de junio de 2026

Croniquetas de un músico #4 (2026) – Fontedoliva / Los Pamplinas dúo

Estes días non quitabámos da cabeza o lume e o fume que vemos ao noso redor. Na sorte que tivemos coma gaiteiros de non perder aínda unha festa por mor desta praga que asoláganos. E o tivemos dende que saímos de casa vendo a un lado do camín como ía o que comezou en Cobrana, ata chegar a Fontedoliva (aínda que se escriba Fuente de Oliva leése así). Segundo baixamos do coche, pasa xusto por riba de nós os helicóteros que intentaban apagar o que comezou cun raio en Ransinde cargando na balsa que fixeran enriba do pobo. E o tivemos presente, non porque o son das aspas acompañáronnos pola mañá e pola tarde, nin porque cando rematábamos unha canción e a xente aplaudía non sabiamos se era por nós ou polos pilotos… Hai que ser de pedra para non chorar cada vez que arde a natureza. E este non é o único patrimonio que perdemos, non importa que a perda do inmaterial non faga fume. Pero nos vimos por outra cousa.

 

Se temos que comezar contando esta festa de San Pedro, teremos que facelo falando do camiño, que non estrada. Porque Fernando, que foi quen chamounos, recomendounos ir por Pedrafita, entrar en Lugo para voltar ao Bierzo cara Castiñeiras. Ao chegar a Pedrafita hai que coller por onde pon Os Ancares (que non son Os Ancares realmente, pero esa é outra guerra). Xa sabes que se entras en Lugo non fai falta chegar á néboa das Nogais para perder o sol, pero non pasa nada, logo volves ao Bierzo. Ata o Portelo o firme é bo, máis ou menos desbrozado ao redor. Nótase que entramos por arriba: nin cartel de cambio de provincia, nin de Castiñeiras a este lado, nin sinal de Fontedoliva ata chegar a un cartel a pouco máis de dous quilómetros que indica a poboación. Por se acaso, non poñen canto falta. Méteste polo carreiro que, coma outras estradas, parece dun carril, xa que non hai liña do medio, pero si, a modo de longo bigote, un pouco de herba polo medio das rodadas dos coches.

 

Chegar alí é un espectáculo de paisaxe. Estamos no Ayuntamiento de Balboa, que ten dezasete poblacións. É grande por iso entre os dalí distinguen esta zona que é o Real. O Real está formado por Fontedoliva, O Portelo, Castañeiras, Villanova, Villarmarín, Valverde e Paraxís. Isto non o atoparedes noutro sitio en interné, só navegando con nós.

E ademais, Fontedoliva non ten igrexa nin ermida. Van á misa cos de Castañeiras a Villanova, que si ten ermita e os tres celebran o San Pedro. Xa que só había dúas parroquias: a de Villafeile e a de Balboa. De feito, houbo misa en Villanova, pero a nós chamáronnos para dar ambiente na comida e facer a sobremesa da paellada que prepararon para os veciños. E así o fixemos. Aínda que despois de comer, ademais de tocar e tocar todas as que nos pediron, cantamos. Sentimos cantar a Pepe, que é d'eiquí, con outro veciño de Xestoso que tamén tocou a gaita no seu tempo. Porque o Real ten moita relación cos pobos do lado de Lugo. E nesta zona de Lugo, como fóra do Real, no resto do Ayuntamiento de Balboa había moitos gaiteiros. Só había que falar un pouco e, de repente, tiñas en fronte familia dalgún deles como o Marelo de Xestoso, ou un primo de Marcial de Riamonte, que tocaba a pandeireta.

 

E entre risas e algo de beber escoitamos historias de gaiteiros, de pandareta (como non ía a saír o nome da Troba), de lobos e cans cos dentes regañados, de como era o entroido ou do que se facía no ano vello. Tocamos para que cantaran ao pé da gaita e fixémolo ao noso modo, o modo de respectar o de cada lugar.

Igual a bobada mais mentireira que contou Pepe (e dixo moitas) foi esa de que a fonte que está na aira onde comemos chámaselle a Fonte de Oliva, xa que a que está xusto enriba é a del. Dicía que Oliva era a dona da fonte, que resulta que non era moi agraciada e que cobraba por deixar beber dela un pequeno prezo: pasar a noite con ela. Aínda que o que si se dicía era que esta auga era moi boa, pero para arrefriar o viño. E digo que é verdade. Despois de meter os pés, nunca se viu un gaiteiro tan fresco tocando.

E resulta que esa fonte está ao lado de onde subían o palco da orquestra e, entre unha e outra copla, lembraron aquela vez que querían pelexar por coller o micrófono para cantar, pero que non pasou porque o problema chegou cando intentaron subir as escaleiras. Hoxe non quedan máis de seis casas, aínda que houbo máis. Cambiaron os tempos. Agora non fai falta ir en besta a Balboa por suministros e pasar tres días de farra antes de voltar. Parecerá pouco, pero só co que escoitamos hoxe sabemos que hai máis que para escribir un libro. Seguimos confiando nesa máxima que os nosos estudos científicos demostran: nós pasamos polos sitios, pero tamén os sitios pasan por nós.

 

Despois de despedirnos con aplausos deixáronnos de recado de poñer unha boa reseña a Fontedoliva para que non veña ninguén a molestar. E nós somos mandados, tanto que, se nos dan oportunidade para o ano, volvemos. Nós hoxe subimos pensando conquistar este pobo, que hai uns anos quería separarse porque non tiña estrada. Anos despois, non se separaron, tampouco mellorou o camiño e foron eles os que nos conquistaron a nós.

 

Que lle imos facer, por ratos así, por este oficio tan bonito, paga a pena seguir facendo kilómetros, soprar, bater nos coiros e encher os miolos de saberes e o corazón de ledicia.

 

PD: o de que esta croniqueta teña todo o senso en galego, só se pode explicar escoitando e deixando falar nesta parte do Bierzo. O porqué chamarlle galego e que esta lingua é algo noso, explícao moito millor ca min, Paco Macías.